Kokuların İnsan Üzerinde Etkisi

Kokular, insan zihni ve bedeni üzerinde oldukça büyük etkilere sahiptir. Bilimsel araştırmalara göre insan burnunda bine yakın kadar koku alma reseptörleri bulunmaktadır. Evrimsel süreç de göz önüne alındığında kokular, insanın hayatta kalmasından, psikolojik durumuna kadar pek çok noktada etkili olabiliyor. İnsan için oldukça önemli olan bu duyu, hafıza, psikoloji, davranış gibi pek çok alanda etkisini gösteriyor. Peki kokuların insan üzerinde etkisi neler oluyor?

İnsanlar, burunlarında bulunan koku alma reseptörleri sayesinde yaklaşık olarak 10 bin farklı kokuyu birbirinden ayırt edebilme yeteneğine sahip. Bu reseptörler, koku yoluyla gelen bilgileri beyinde bulunan limbik sisteme aktarmaktadır. Böylece kokuların insan üzerinde etkisi şu alanlarda kendisini göstermektedir:

• Hafıza
• Algılar
• Duygular
• Davranışlar
• Sinir sistemi
• Stres durumu
• Hormonların salgılanması
• Odaklanma
• Psikoloji
• Bağışıklık sistemi
• İştah
• Eş seçme

Bu ve bunun gibi pek çok alanda etkili olan kokular, insan yaşamında oldukça önemli bir noktada durmaktadır. Kokular yoluyla yukarıda sayılmış olan alanlarda değişimler olmaktadır.

İnsan Davranışları, Psikolojisi ve Kokular

Yukarıda da belirttiğimiz gibi kokuların insanlar üzerinde etkisi pek çok alanda kendisini göstermektedir. İnsan zihnini, algılarını, duygularını ve bunlara bağlı olarak davranışlarını etkileyen kokuların, günümüzde insanı en çok etkilediği alanları aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

• Hafıza: Kokuların en çok etkilediği şeylerden başında hafıza gelmektedir. Bazı kokular, sizi geçmişe götürebilir ve bugün bazı terapi yöntemlerinden hatırlatma amacıyla kokulara başvurulmaktadır. Kokular aracılığıyla geçmişten gelen anılar, genellikle yoğun, duygusal ve net olabilmektedir.
• Konsantrasyon: Yapılan araştırmalara göre lavanta, çilek ve nane gibi kokuların kişinin odaklanmasında yardımcı olduğu ortaya konulmuştur. Bu ve bunun gibi kokulara maruz bırakılan kişiler daha verimli bir çalışma ortaya koymuş ve kişilerin üreticiliği artmıştır.
• Stres: Lavanta başta olmak üzere vanilya, kahve gibi kokuların kişilerdeki stres ve kaygıyı azalttığı görülmüştür. Bununla birlikte bu kokuların stresten kaynaklı uykusuzluk ve ağrı gibi sorunlarında da olumlu gelişmeler gözlemlenmiştir.
• Eş seçme: Bu durum, pek çok araştırmada evrimsel süreç ile bağdaştırılmıştır. Uzmanlara göre eş seçerken kokulardan etkilenme, üreme ile yakından ilişkili olarak görülmüştür. Açıklamalara göre kişi, kendisi için genetik olarak uygun eşi kokusundan tanıyabiliyor ve karşı tarafın yaydığı koku kişiye daha çekici gelebiliyor.

Kokuların insan üzerinde etkisi bunlarla da sınırlı değil. Kokular, kişilerin hemen her tercihinde etkili olabiliyor. Bir mekanı seçerken ya da alışveriş yaparken de kokular, davranışlar üzerinde etkili oluyor. Bunun farkında olan çoğu ticari işletme, kişilerin kendilerini tercih etmesi için uygun kokuları kullanabiliyor.

Kokular, evrimsel süreçte oldukça önemli rollere sahip duyulardı. Dünyada var olan en eski duyulardan koku alma duyusu, her canlı için hayatta kalmayı sağlayan temel elemandı. Bugün bile birçok hayvana baktığımızda koku sayesinde kendisini tehlikelerden koruyabiliyor, koku ile yiyecek bulabiliyor. Hatta koku sayesinde üreme faaliyetini sürdürüyor. Bir canlı için temel yaşam fonksiyonlarında kokunun ne kadar önemli olduğunu bu durumdan da rahat bir şekilde anlayabiliriz.

Evrimsel kodlarla bugün insan da hala koku duyusu ile tehlikeyi fark edebiliyor. Yine koku duyusu insanlar için de yiyecek ile yakından ilişkili. Diğer yandan yapılan araştırmalara göre eş seçiminde kokunun etkili olması, yine evrimsel süreçle alakalı bir durum.

Kokuların insan zihni ve davranışları üzerindeki bu etkisi, bilim dünyasına da yön vermiş durumda. Bazı hastalıkların tedavisinde ve özellikle psikoloji alanında, kokular tedavinin bir süreci olarak aktif bir biçimde kullanılıyor.

Koku ve Tedavi

Kokuların insan üzerinde etkisi bu kadar fazla iken, bilim dünyası elbette bunu araştırmadan duramazdı. Koku üzerine yapılan araştırmalarda, kokunun yalnızca psikoloji üzerinde değil, beden üzerinde de etkisi bulunmaktadır. Son yıllarda yapılan bir çalışmada, koku reseptörlerinin sadece burunda değil, cildimizde de bulunduğu anlaşıldı. Diğer yandan bu reseptörlerin karaciğer, kalp, akciğer gibi diğer organlarda da olduğu bulundu. Yapılan bir çalışmada koku tedavisi ile yaralı dokunun daha hızlı iyileştiği ortaya koyuldu. Bu keşif, tıp dünyasında ilerleyen dönemler için yeni bir kapı aralamış oldu. Aslında kokular, alternatif tıpta çok eski zamanlardan beri, tedavi yöntemlerinde kullanılıyordu. Bugün yapılan keşifler ise kokunun tedavi edici etkisini bilimsel olarak kanıtlamış oldu.

Günümüzde psikolojik rahatsızlıklarda hızla yükselmekte olan bir artış söz konusu. Psikolojik hastalıkların birçoğunda genetik faktörler etkili olsa da, çevresel faktörler de bir o kadar etkilidir. Çağımızın genel sorunlarından biri olan stres, hem fizyolojik hem de psikolojik olarak pek çok rahatsızlığa neden olmaktadır. Çağımızın hastalıklarından öne çıkmakta olan anksiyete bozukluğu da artan stresle birlikte daha fazla kişide görülmektedir.

Kaygı, genel olarak sağlıklı insanlarda da görülebilmektedir, ancak anksiyete ya da diğer adıyla kaygı bozukluğu, kişinin günlük yaşantısını sekteye uğratacak kadar yoğundur. Bu rahatsızlığa sahip olan kişiler, hayatın normal akışına devam edemeyecek boyutta olabilirler. Bu nedenle anksiyete bozukluğu olan kişilerin tedavi olması büyük önem taşımaktadır.

Anksiyete Nedir? Türleri Nelerdir?

Anksiyete en genel anlamıyla kaygı halini yansıtan bir durumdur. Kişiler, yaşanan olaylarla ilgili olarak zaman zaman kaygılanabilirler ve bu olağan bir durumdur. Fakat kişinin kaygı oluşturmayacak durumlarda bile aşırı endişe duyma hali ya da her an bir şey olacakmış gibi hissetme durumu bir bozukluğa işaret etmektedir.

Anksiyete bozukluğu, kısaca herhangi bir tehlike ya da kaygı uyandıracak bir durum söz konusu olmadığında bile güçlü bir şekilde kaygılı hissetme durumu olarak tanımlanabilir. Üstelik bu hal, geçici ya da anlık değil, uzun süren ve kronikleşebilen bir durumdur. Çoğu durumda kaygı bozukluğu olan kişiler, yaşamış oldukları durumun farkında olurlar, ancak bu durumu kontrol edemezler. Kontrol edilemeyen bu aşırı kaygılı olma hali, hayatlarındaki düzeni alt üst edebilmektedir. Bu durumda ise kişilerin tedavi olması gerekmektedir.

Anksiyete ile ilgili bozuklar, farklı alt başlıklarda incelenebilir. Anksiyete bozukluğu türleri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

• Yaygın anksiyete bozukluğu: Herhangi bir neden olmaksızın sürekli endişeli ve kaygılı olma durumudur. Günümüzde en sık karşılaşan bozukluklardan biridir. Bu duruma ek olarak kişilerde depresyon ve başka psikolojik sorunlar da olabilir.
• Sosyal fobi: Kişiler, insan içine ve kalabalığa girdiklerinde kaygı yaşamaya başlarlar. Bu nedenle sosyal ortamlara girmekten geri dururular.
• Travma sonrası stres bozukluğu: Yaşanan travmatik bir olay sonrası meydana gelen durumdur. Kişiler, kendilerini derinden etkileyen bu olayı, tekrar tekrar yaşıyor gibi hissedebilirler. Yaşadıkları olayın etkisi ile kaygılı ve endişeli olma hali tekrarlar.
• Panik Atak: Kişinin yoğun bir şekilde korkulu olma halidir. Kişi, öleceğinden ya da öldürüleceğinden endişe ederek paniğe kapılır. Panik atak sırasında, kişi kalp sıkışması ve göğüs ağrısı gibi fizyolojik rahatsızlıklar da hissedebilir. Çoğu kişi bu ataklar sırasında kalp krizi geçiriyormuş hissine kapılabilir. Bu ataklar genel olarak 5 – 15 dakika kadar sürer ve geçer.
  Fobiler: Kişi belli olaylara ya da nesnelere karşı korku duymaktadır. Bu olay ya da nesnelerle karşılaştıklarında veya ona maruz kaldıklarında, yoğun korku ve endişe durumu yaşarlar.

Görüldüğü gibi pek çok türde kaygı bozukluğu söz konusu olabilir ve bu durumlar kişinin yaşam kalitesini ve hayatını olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle bu sorunların üstesinden gelebilmek için uzman yardımı almak oldukça büyük önem taşır.

Anksiyetenin Belirtileri Nelerdir?

Yaygın anksiyete bozukluğu, kaygı bozuklukları içerisinde en sık görülen ve gün geçtikçe daha da fazla sayıda rastlanan bir rahatsızlıktır. Bu bozukluğun belirtileri çoğu zaman aşağıdaki gibidir:

• Sürekli olarak endişeli olma
• Sürekli olan bunaltı hissi
• Olumsuz düşünmeye meyilli olma, umutsuzluk ve kötü senaryolar düşünme
• Belirsizlikten kaçınma
• Karasızlık
• Erteleme
• Konsantrasyon güçlükleri
• Huzursuz ve gergin hissetme
• Uyku sorunları

Bu kaygı durumda fiziksel belirtileri de şu şekildedir:

• Yorgun hissetme
• Mide bulantısı
• Vücudun çeşitli bölgelerinde ağrı
• Terleme
• Titreme
• Kalp çarpıntısı ya da hızlı kalp atımı
• İshal
• Nefes darlığı
• Ağızda kuruluğu

Anksiyete İle Baş Etme Yöntemleri

Anksiyete bozukluğu yaşıyor iseniz ve bu durum hayatınızın işleyişini bozuyorsa bir uzmandan yardım almak gerekir. Buna ek olarak kişilerin kendi başlarına uygulayabilecekleri ve kendilerini rahatlatabilecekleri yöntemeler de mevcuttur. Anksiyete ile baş etmek için aşağıdaki öneriler size yardımcı olabilir:

• Nefes egzersizleri: Kaygı bozukluğu sırasında kişiler durumu kontrol etmekte zorlanırlar. Ancak nefes kontrol çalışmaları kişiye oldukça büyük yarar sağlayacaktır. Nefes egzersizleri kişinin sakinleşmesinde büyük rol oynamaktadır.
• 3-3-3 kuralı: Bu teknik pek çok kişi tarafından başarılı bulunmaktadır. Etrafınızda bulunan üç cismin adını söylemek, ardından duyulan 3 sesi ne olduğu söylemek, son olarak vücudunuzdaki el, ayak, parmak gibi farklı 3 bölgeyi oynatmak. Bu içinde olduğunuz durumdan sizi uzaklaştırmayı kolaylaştıracaktır.
• Anda kalma: Geleceğe dair oluşan kaygı durumlarınızda, içinde olduğunuz ana ve mekan dönmeye çalışmak size yardımcı olacaktır.
• İyi gelen şeylerle meşgul olma: Kaygı genellikle boş kaldığınızda ortaya çıkacaktır. Zihninizi başka şeylerle meşgul etmek size yardımcı olabilir.
• Düzenli egzersiz yapmak: Yürüyüş, yüzme, yoga gibi etkinlikler kendinizi daha iyi hissetmenizi sağlayacaktır.
• Uyku düzeni: İyi ve kaliteli bir uyku, kaygılı halin azaltılmasında etkili olur.